«Για όλα φταίει εκείνη»: Μια γλωσσολογική προσέγγιση του θεατρικού έργου

Εισαγωγή

Η παρούσα εργασία συντάχθηκε στο πλαίσιο διενέργειας της Πρακτικής Άσκησης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, που πραγματοποιείται την περίοδο 17/03 – 16/05 2025, από φοιτήτριες του Τομέα Γλωσσολογίας Τμήματος Φιλολογίας [Δέσποινα Ουρανία Τουρίκη και Κατερίνα Παπαπαναγιώτου] και αποτελεί μία διεπιστημονική προσέγγιση, στην οποία πραγματοποιείται μία προσπάθεια γλωσσολογικής ανάλυσης συνδυάζοντας γλωσσολογικά πεδία και λαμβάνοντας υπόψιν την ελληνική μετάφραση του θεατρικού έργου με τίτλο «ЭТО ВСЁ ОНА» [“It’s all her fault”] του σύγχρονου Λευκορώσου και Ρώσου θεατρικού συγγραφέα Andrey Ivanov.

Πρωτίστως, αξίζει να αναφερθεί ότι το έργο του Ivanov πραγματεύεται θέματα αποξένωσης και απομόνωσης ανάμεσα σε μία μητέρα και τον γιο της, καθώς εξετάζει και τον αντίκτυπο των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στην ανθρώπινη επικοινωνία, πράγμα που το καθιστά επίκαιρο και σύγχρονο. Μια κύρια ιδιαιτερότητά του είναι η γλώσσα του, τις πτυχές της οποίας καλείται να αναδείξει η επικείμενη ανάλυση. Η γλώσσα σε κάθε περίπτωση λειτουργεί ως γέφυρα επικοινωνίας, ως κοινός κώδικας που συνδέει τους ομιλητές και διευκολύνει την ανταλλαγή μηνυμάτων, γραπτών και προφορικών. Πλήθος μεγάλων θεωρητικών έχουν δώσει έναν ρητό ορισμό της γλώσσας, τόσο για την επικοινωνιακή όσο και για τη γραμματική της διάσταση, με έναν από αυτούς να ανήκει στον Ρώσο γλωσσολόγο Roman Jakobson: “Η γλώσσα δεν είναι μόνο ένα εργαλείο επικοινωνίας, αλλά και ένα σύστημα κωδίκων που οργανώνει τη σκέψη και τη γνώση.” (Linguistics and Poetics, 1960). Η λειτουργία αυτή, ωστόσο, θα απασχολήσει βαθιά το κοινό που θα έρθει σε επαφή με το έργο, καθώς η δύναμη της γλώσσας να συνδέει κινδυνεύει να καταρριφθεί. Στην προκειμένη περίπτωση, δύο διαφορετικοί κόσμοι προσπαθούν να αλληλεπιδράσουν, με μοναδικό κοινό τους τη γλώσσα που ομιλούν. Έτσι, το ερώτημα που γεννάται είναι λογικό και αναμενόμενο: Για ποιον λόγο οι δύο πρωταγωνιστές, αν και ομιλητές της ίδιας γλώσσας, παρουσιάζουν δυσχέρειες στην επικοινωνία τους; Τι είναι αυτό που τους εμποδίζει να συνδεθούν ουσιαστικά; Η απάντηση, στην πραγματικότητα, δίνεται μέσα από τους ίδιους τους διαλόγους, οι οποίοι χαρακτηρίζονται από ποικιλία κοινωνικών στοιχείων που διαφοροποιούνται από κάθε ρόλο. Έτσι, εξετάζοντας το κείμενο, αντιλαμβάνεται κανείς την “απόσταση” που μπορεί να προκύψει ανάμεσα σε δύο συνομιλητές, μόνο και μόνο εξαιτίας της επιρροής τους από τα κοινωνικά περιβάλλοντα με τα οποία έρχονται σε επαφή και κατ’ επέκταση των διαφορετικών γλωσσικών ερεθισμάτων που λαμβάνουν. Ένα τέτοιο ερέθισμα είναι και η γλώσσα του Ιnternet, που κατακλύζει τους διαλόγους, διαθέτει καθολικό χαρακτήρα και έχει αντίκτυπο στις σχέσεις των νέων με τους γύρω τους.

Στην προσπάθειά τους να μην παρεκκλίνουν από το διεθνές κοινωνικό γίγνεσθαι και τη διαγλωσσική καθολικότητα, οι μεταφραστές του έργου έρχονται αντιμέτωποι με την εξής πρόκληση: να διατηρήσουν την ένταση και τη ζωντάνια του ρωσικού κειμένου και ταυτόχρονα να αποδώσουν τη συναισθηματική και κοινωνική δυναμική του στην Ελληνική. Ο σχολιασμός που ακολουθεί βασίστηκε στο ελληνικό κείμενο «Για όλα φταίει εκείνη», η μετάφραση και η επιμέλεια του οποίου πραγματοποιήθηκαν από τη μεταφραστική ομάδα της WordBridge E.E. [Zouravleva Tatiana, Kostopoulos Georgios, Kyrtsopoulos Sotirios, Mourouzis Nikolaos-Evgenios].

Η γλώσσα του εργου

Στο έργο του A. Ivanov αναδύεται, μεταξύ άλλων, και ένα ζήτημα των τελευταίων δεκαετιών εμφάνισης του διαδικτύου και δεν είναι άλλο από την απόκλιση των νέων από την τυπική γλωσσική νόρμα και την επακόλουθη εμφάνιση δικών τους  κοινωνικών διαλέκτων. Το έντονο υβρεολόγιο, οι «gaming» όροι, η γλώσσα του Chat και του κυβερνοχώρου γενικότερα, καθώς και οι ιδιαίτερες συντακτικές δομές στον λόγο αποτελούν μερικά από τα γνωρίσματα, όχι μόνο των εφήβων πρωταγωνιστών, αλλά και των νέων συλλήβδην.

Εντός των διαλόγων του έργου συναντώνται συχνά ελλειπτικές προτάσεις, σύντομες απαντήσεις και κατ’ επέκταση απλουστευμένη σύνταξη («Οκ», «Τύπου κάθομαι», «Ξεκαβάλα επιτέλους!»), γεγονός που θα μπορούσε να συνδεθεί με την αρχή της ήσσονος προσπάθειας, η οποία καταδεικνύει την ανάγκη των νέων για άμεση συνδιαλλαγή, χωρίς να χρειάζεται να δεσμευτούν από το άγχος του χρόνου. Εκτός αυτού, οι νεαροί του κειμένου, τόσο ο Κόστια, όσο και η Toffee, ο φανταστικός χαρακτήρας που δημιούργησε η μητέρα του, φαίνεται να καταφεύγουν στην επιλογή αγγλικών όρων – αντί των αντίστοιχων στη μητρική τους- (λ.χ. «κριντζ» > cringe, «ρίλι» > really, «νταρκ» > dark), πράγμα αναμενόμενο για όσους ασχολούνται με προγράμματα και παιχνίδια διεθνούς εμβέλειας, τα οποία προβάλλουν σαφώς έναν κοινό κώδικα επικοινωνίας και σύνδεσης μεταξύ των συνδρομητών τους. Οι πρωταγωνιστές, βέβαια, όχι απλώς δίνουν ψήγματα του λεγόμενου code–switching, αλλά ταυτόχρονα μέσα από ρήματα όπως «σκανάρει», «κοζάρει», «τσιλάρουμε» καταδεικνύεται και η ισχυρή επιρροή των δανείων στη δημιουργία νεολογισμών. Ο λόγος τους, επίσης, συνοδεύεται σε ορισμένα σημεία από τα χαρακτηριστικά εικονίδια, τα αποκαλούμενα emojis, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Ακόμη ένα στοιχειώδες χαρακτηριστικό αυτής της κοινωνιολέκτου, αποτελεί η επαναλαμβανόμενη συνυποδηλωτική χρήση της γλώσσας. Εκφράσεις όπως «μαλάκωσε», «σα να μην τρέχει τίποτα», «Πατήστε like» αξιοποιούνται από τον ομιλητή κυρίως σε συνθήκες προφορικότητας ή επιθυμίας για αποφυγή ξεκάθαρης απάντησης, όπως και την περίπτωση του πρωταγωνιστή. Οι συχνές μεταφορές τον βοηθούν υπόρρητα να εκφράσει την ειρωνεία του και να αποφύγει τις ειλικρινείς δηλώσεις που θα τον έφερναν σε αμήχανη θέση.  Ακόμη, χρησιμοποιεί συχνά βωμολοχίες («καριόλα», «χέστηκα») και αναφέρεται ή και απευθύνεται στη μητέρα του με δεικτικό και προσβλητικό τρόπο («Να το βάλει εκεί που ξέρει», «Τη μισώ», «Υστερική είναι», «Θα τη σκότωνα»), πράγμα που ενισχύει την εικόνα της σύγκρουσης και της αποστασιοποίησής του. Τέλος, σημαντικές είναι και οι εκτενείς επαναλήψεις στον λόγο, οι οποίες μάλιστα γίνονται σε εκφράσεις πληρώσεως του λόγου, όπως για παράδειγμα «του τύπου» ή «σε φάση», και προσδίδουν ένα ανεπίσημο ύφος που συνήθως χαρακτηρίζει τη νεανική αργκό.

Ακολουθεί ενδεικτικός πίνακας των γλωσσολογικών θεωρητικών προσεγγίσεων στις οποίες βασίστηκε η εργασία, καθώς και αντίστοιχα παραδείγματα από το έργο:

Αποτίμηση

Το θεατρικό έργο «Για όλα φταίει εκείνη» αναδεικνύει τα βασικά χαρακτηριστικά της γλώσσας των νέων και του διαδικτύου. Η γλώσσα του έργου δεν λειτουργεί απλώς ως μέσο επικοινωνίας, αλλά αποτελεί βασικό στοιχείο της ταυτότητάς του, αντικατοπτρίζοντας τη θεματική του και τις κοινωνικές δυναμικές που παρουσιάζει. Ο ανεπίσημος, ζωντανός και συχνά προκλητικός λόγος των χαρακτήρων ενισχύει τον ρεαλισμό του έργου και αποτυπώνει την αμεσότητα της νεανικής έκφρασης. Παράλληλα, καταδεικνύονται οι σχέσεις εξουσίας, οι συγκρούσεις και οι αναζητήσεις ταυτότητας που χαρακτηρίζουν την πλοκή. Έτσι, η γλώσσα λειτουργεί ως εργαλείο κοινωνικού σχολιασμού, επισημαίνοντας όχι μόνο τις σύγχρονες μορφές επικοινωνίας, αλλά και τις ευρύτερες πολιτισμικές και ψυχολογικές συνθήκες που διαμορφώνουν τη συμπεριφορά των χαρακτήρων.

Τέτοιες διαπιστώσεις έρχονται σε αντιδιαστολή προς τον λόγο της μητέρας, ο οποίος αντανακλά την παραδοσιακή αντίληψη της μητρικής φροντίδας. Η ίδια προσπαθεί να επιβάλει έναν αφηγηματικό λόγο, τον οποίο ο γιος υπονομεύει και η συνεκτικότητα των διαλόγων είναι διαταραγμένη, εφόσον οι πρωταγωνιστές δεν επικοινωνούν ουσιαστικά. Ως εκ τούτου, γίνεται όλο και πιο απτή η διατήρηση του χάσματος μεταξύ των γενεών και κατά συνέπεια η αναγκαιότητα για την αποκατάστασή αυτού.

Βιβλιογραφία

Grice, P. (1989). Studies in the way of words. Harvard University Press.

Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago Press.

Gumperz, J. J. (1982). Language and social identity. Cambridge University Press.

Gevers, E., Wesseling, S., Theune, M., & Hondorp, H. (2020). A lexical semantic analysis of toxic language in Dutch youth language. Computational Linguistics in the Netherlands Journal, 10, 1-20.

Jakobson, R. (1960). Linguistics and poetics. In T. A. Sebeok (Ed.), Style in language (pp. 350-377). MIT Press.

Σπυρόπουλος, Δ., & Κατσίκης, Ι. (1999). Το αλφαβητάρι της γλώσσας των νέων. Αθήνα: Δίαυλος.

Παπαναστασίου, Γ. (2001). Γλωσσικός δανεισμός.

Παπαπαναγιώτου Κατερίνα

Τουρίκη Δέσποινα Ουρανία

Τομέας Γλωσσολογίας, Τμήμα Φιλολογίας ΑΠΘ